Waarneming

Ik wil dat mijn tuin een kleine oase is, tussen de omliggende (mono-gecultiveerde) akkers en een toevluchtsoord voor allerlei dieren. Voor Groningse begrippen is mijn tuin niet groot, maar voor een klein insect is het misschien wel de hele wereld.

Op zondag 1 september is de tuin extra geopend n.a.v. het 20-jarig bestaan van Waarneming.nl.

Elk soort insect dat ik in mijn tuin zie probeer ik op de foto te krijgen, uit te zoeken wat het is en het dan in te voeren op Waarneming.nl. Zo krijg ik een mooi overzicht van de soorten die in mijn tuin leven.

Ik zie het elk jaar wel minder worden, minder vlinders, minder wilde bijen en hommels en dit jaar helaas ook minder zweefvliegen. Zorgelijk want dat zijn wel de bestuivers of voedsel voor de vogels.

Waar er wel veel van zijn, zijn de Akkerdisteldansvliegen (Empis livida). Eerst dacht ik dat het muggen waren, maar na beter kijken blijken het dus vliegen. 

Ze hebben een zuigsnuit en omdat ze ook van nectar snoepen en er stuifmeel aan ze blijft hangen, bestuiven ze -onbedoeld- ook. 

Akkerdisteldansvliegen op Ruige anjer 13.06.24

Van de Grote dansvliegen (Empis tessellata) met hun grote zuigsnuit, dansen de mannetjes tijdens de balts in de lucht. Zij hebben dan een prooi bij zich, meestal een ander soort vlieg.  Vrouwtje Dansvlieg komt daar op af en maakt haar keuze uit de mannetjes. Zij kiest de mooiste man met de lekkerste prooi. Terwijl het mannetje paart, zuigt het vrouwtje de prooi leeg.

Ik betrapte het stel in mijn appelboom. Zie hoe hij zich tijdens de daad vasthoudt aan het blad en zij ondertussen smikkelt van haar bruidsgeschenk:

Op de Witte Wederik (Lysimachia barystachys) wemelt het van de dansvliegen en hoewel ik blij ben dat ze er (nog) zijn, zou ik toch graag meer bijen en zweefvliegen zien.

Elk jaar broeden er mezen in ons kunstwerk vogelhuis. Het ene jaar pimpel, het andere jaar kool. Dit jaar waren de pimpels weer aan de beurt. Het ging heel voorspoedig, hard werken voor ze, want het is een grote nestkast. Eerst grotere takjes, steeds kleinere, mosjes en tot slot veertjes van onze kippen.

Eind mei broeden. Vader kwam met hapjes voor moeder aanvliegen, of omgedraaid.

Opeens vonden we het wel heel stil, we zagen niets meer gebeuren.

Uiteindelijk maar naar binnen gekeken. Daar lagen negen eitjes, in een prachtig nestje, verlaten.

Wat is er gebeurt? Wisten de ouders dat er amper voedsel was en ze dan maar niet uitgebroed hebben? Zijn de ouders dood? Er lopen hier helaas nog katten los in broedtijd. Of komt het door landbouwgif? We zullen het nooit weten. Heel verdrietig.

Gelukkig ook vrolijks in de tuin.

Een plant die ik iedereen zou aanraden is niet een met spectaculair kleurige bloem, maar een heel eenvoudige, inheemse plant: Knopig helmkruid (Scrophularia nodosa). Heel vroeger een geneeskrachtige plant. Hij zaait zich uit, maar wordt nooit vervelend. Elk jaar is het een verrassing waar hij weer opduikt. De bloemen zijn klein met roodbruin-groene helmpjes. De plant kan 120 cm hoog worden, maar is zo luchtig dat hij overal bij past. Behalve dat hij mooi is, zijn bijen en hommels er gek op. Het is een koddig gezicht als een grote hommel aan zo’n klein bloemetje hangt, blijkbaar is er veel te halen.

Ze staan bij voorkeur in halfschaduw, maar sommige staan hier ook in de volle zon.

Tijdens een insectenjacht zag ik een wespje op deze plant en o, toeval, dat bleek de Helmkruidbladwesp (Tenthredo scrophulariae) te zijn:

Toen ik nog beter keek zag ik kleine rupsjes. Ze waren te klein om op de foto te krijgen, maar nadat ze wat gegroeid waren, bleken het de rupsen van de Helmkruidvlinder te zijn. Een niet bijzondere nachtvlinder, maar wel zeldzaam. Ik zag er zeker tien. Elke dag ging ik even kijken of ze er nog waren, en ja hoor, ik denk dat de vogels ze niet lusten door die kleuren. Ik ontdekte ze ook op andere plekken in de tuin waar deze plant stond. 

Op de blog van natuurgids Theo de la Ruelle vind je uitleg over het verschil tussen een rups en een larve.

Rups van de Helmkruidvlinder, Cucullia scrophulariae

Nog eens de Helmkruidbladwesp, een paartje ... waar de kinderen bij zijn 😆:

Larve van de Helmkruidbladwesp, Tenthredo scrophulariae

Zo zie je wat een plezier een beetje wilde tuin geeft, ik kan echt op ontdekking gaan. Het is leuk als ik open tuin heb om bezoekers hier op te wijzen i.p.v. enkel en alleen maar naar mooie plantjes kijken.

Hier vind je alle dagactieve nachtvlinders die ik zag in 2018 t/m 2023 en hier alle vlinders.

Egel

Op 4 december zag ik 's morgens vroeg een kleine egel richting kippenhok lopen. Ta en Ruby waren direct in de hoogste staat van paraatheid:

Leo (alle egels in mijn tuin heten Leo) was duidelijk op zoek naar voedsel. Egels zijn alleseters en naast slakken en wormen eten ze ook wel zaden en vruchten. Bij gebrek aan beter gaf ik hem zonnebloempitten, in ieder geval lekker vet. Hij at er met smaak van. Ik maakte me wel zorgen om hem, want hij had al zwaar genoeg moeten zijn om in winterslaap te kunnen gaan. Ik had advies ingewonnen bij Fauna Visie en ik kreeg de raad om hem te wegen. Als hij onder de 500 gram zou zijn, kon ik hem beter even brengen, want anders zou hij het niet redden.

Maar hij zette het op een lopen en verdween tussen de bladhopen en ik zag hem niet meer.

Nu, een week later liep hij langs de schuifpui, het leek wel of hij om eten kwam vragen. Ik strooide gauw wat zonnebloempitjes voor hem en terwijl ik hem in de gaten hield kwam Henny met handschoenen. Hij werd gewogen en te licht bevonden ... 333 gram maar!

Zet geluid aan:

We hebben hem naar Fauna Visie gebracht. Daar kreeg hij gelijk kattenvoer. Ook zal hij ontwormd worden. Veel egels lijden aan longworm. Maar nu heeft hij een kans, hij zal daar de winter blijven en in het voorjaar als hij ontwaakt wordt hij weer vrijgelaten.

November: bloei en gezweef

Wat bloeit er nog veel in deze eerste week van november! 

Voor sommige soorten is het misschien niet ongebruikelijk om nog te bloeien in november, maar voor de Sleutelbloem vond ik het wel apart.

Voor de nog vliegende bijen en zweefvliegen is het wel fijn dat er nog bloemen zijn.

Asters, Tandzaad en Cosmea zijn de meest bezochte. De roze Cosmea is meer in trek dan de witte, zoals hier met Blinde bijen:

Ook een Snorzweefvlieg bezoekt de Cosmea:

En hier eentje op Moederkruid:

Honingbijen op Tandzaad. Er zijn hier bijenkasten in de omgeving, maar dat Honingbijen nu nog vliegen wist ik niet. Of bestaan er ook verwilderde honingbijen?

Tevens zag ik een (voor mij) nieuwe soort, een Kustvlekoog. De naam van deze donkere zweefvlieg is goed gekozen, hij komt vooral langs de kust voor en heeft allemaal vlekjes op de ogen.

Zweefvliegen

Al fotograferend in mijn tuin, ga ik steeds meer op insecten letten.

Hommels zijn favoriet, dat heerlijke gezoem en die schattige kontjes die uit de bloemen steken.

Aardhommel op Hemelsteutel:

Omdat het slecht met de wilde bijen gaat, let ik er nog meer op of ik ze toevallig zie.

Een enkele Honingbij en een keer een bijzondere Roetbij, meer heb ik niet kunnen ontdekken dit seizoen.

Toch zoemt het hier van de bedrijvigheid … voornamelijk heel veel zweefvliegen.

Zweefvliegen (Syrphidae) behoren tot de tweevleugeligen (Diptera), bijen en wespen behoren tot de vliesvleugeligen (Hymenoptera).

Zweefvliegen zijn een ondersoort van vliegen, waarvan 76 families zijn.

Bijen en wespen hebben een taille, zweefvliegen niet. Zweefvliegen hebben bolle ogen en hun antennes zijn veel korter dan bij bijen en wespen. Al lijken ze daar erg op, ze zijn totaal onschuldig, want ze hebben geen angel en kunnen dus niet steken. 

Nog een duidelijk verschil is de manier van vliegen. Bijen en wespen vliegen meestal zigzaggend, zweefvliegen gaan gewoon rechtuit en kunnen stilhangen in de lucht, een soort surplace.

Door de strepen denken zijn natuurlijke vijanden dat hij een wesp is en laten hem met rust.
Mimicry heet dit met een mooi woord.

Gewone wesp (Vespula vulgaris):

Zweefvliegen zijn lastig op naam te brengen, ik heb een boek waarin 384 soorten staan afgebeeld.

Sommige verschillen zo weinig dat het afhangt van o.a. beharing, vleugeladertjes en motiefjes. Vrouwtjes en mannetjes zijn ook vaak verschillend. Niet te doen dus voor een leek.

Ik word steeds nieuwsgieriger, fotografeer ze graag en wil dan de soort weten.

In combinatie met m’n boek en de app Obsidentify vind ik toch meestal de naam; dat is zo verslavend leuk dat ik er steeds meer wil verzamelen.

Veel van de Nederlandse namen zijn hilarisch, waarom en wie dat ooit zo bedacht heeft?

Via de app kun je de foto gelijk doorsturen naar Waarneming.nl, een website waar alle soorten vermeld en beoordeeld worden. 

Het gaat niet alleen over insecten, ook vogels, zoogdieren, reptielen, planten, paddestoelen en mossen. Je kunt een account maken waar al je eigen waarnemingen bij elkaar staan. Tevens kun je ook zien wat anderen hebben waargenomen in je eigen omgeving. 

Zweefvliegen zijn net zulke goede bestuivers als bijen. Daarom zijn ze belangrijk, zeker nu de wilde bij het zo moeilijk heeft. Het zijn mooie, bijzondere insecten.

De larven van zweefvliegen leven vaak van bladluizen, dat is ook een prettige bijkomstigheid.

Er is nog veel meer te vertellen over het verborgen leven van deze fascinerende insecten, maar ik hou het hierbij. Nu de foto's van de 14 soorten die ik tot nu toe heb gespot.

1. Snorzweefvlieg, heet zo omdat een zwarte band de vorm van een snor heeft, is hierdoor niet te verwarren met andere soorten. Wordt ook wel Pyjamazweefvlieg genoemd.

(Episyrphus balteatus)

2. Kleine bandzweefvlieg, vaak talrijk in open landschappen.

(Syrphus vitripennis)

3. Terrasjeskommazweefvlieg, voorbeeld van een naam waarvan je vermoedt dat de biologen een feestje hadden.

Dat komma zou slaan op de gele vlekken, die de vorm van een komma zouden benaderen.

(Eupeodes corollae)

4. Grote langlijf. Van de Langlijfjes bestaan een stuk of tien soorten. Dit zijn lange, zeer slanke zweefvliegen, tenminste de mannetjes. Dit is een vrouwtje, die is wat ronder op de heupen.

(Sphaerophoria scripta)

5. Micaplatvoetje, ik dacht eerst een gewone vlieg, maar toch echt ook een zweefvlieg. Ik kon niet ontdekken of hij echt platvoeten had.
(Platycheirus fulviventris)

6. Gewone driehoekszweefvlieg

(Melanostoma mellinum)

7. Kegelbijvlieg, de larven van de Eristalis soorten leven vaak in koeienmest. Rechts zie je nog een mannetje Grote langlijf.

(Eristalis pertinax)

8. Blinde bij, hij is niet blind en het is geen bij. Ze lijken wel wat op de Honingbij. De Blinde bij zie ik veel in m'n tuin. Mannetjes zijn territoriaal, ze jagen andere insecten weg. De larven hebben een lange adembuis en worden rattenstaartlarven genoemd.

(Eristalis tenax)

9. Puntbijvlieg, als balts zweven soms meerdere mannetjes tegelijk boven een vrouwtje.

(Eristalis nemorum)

10. Bosbijvlieg 

(Eristalis horticola)

11. Gewone pendelvlieg, met lichte lengtestrepen op rug.

(Helophilus pendulus)

12. Citroenpendelvlieg, verschil met de vorige is iets lichtgeler en heeft een witte W op achterlijf.

(Helophilus trivittatus)

13. Gewone rode bladloper, loopt meestal op blad

(Xylota segnis)

14. Menuetzweefvlieg, heeft een rode vlek op de buitenkant van z'n dijen, maar zie je niet op deze foto.

(Syritta pipiens)

Vlinders in de tuin

Als je lijstjes met planten voor vlinders bekijkt staat er altijd wel een Vlinderstuik, Buddleja bij.

We hebben er eentje, gekregen voor verjaardag. Met grote diep paarse aren met de stoere naam ‘Black Knight’. Hij is mooi, maar toch ben ik niet heel erg fan van vlinderstruiken.
De aren zijn snel uitgebloeid en dan vind ik ze nogal lelijk. Voordeel is dat als ik ze wegknip er steeds nieuwe gemaakt worden.
Ik hou m’n hart vast als ik zie hoeveel hij in 1 jaar gegroeid is. Als dat zo doorgaat staat hij op een verkeerde plek. Dus verplaatsen of compact te houden. Ik probeer dat laatste eerst.

Ik heb ook wel prachtige exemplaren in andere tuinen gezien hoor, ook op vakantie in buitenland.
Dus hij hoeft niet weg, maar het gekke is dat er bij mij helemaal niet zoveel vlinders op af komen.

Soms zit er een Atalanta of een Dagpauwoog op de Vlinderstuik, maar de Sierui, Wilde Marjolein en Koninginnenkruid scoren toch hoger.

De Kolibrivlinder komt aan het begin van de avond ook wel op de vlinderstuik, maar pas nadat hij Verbena 'La France’ bezocht heeft.

De soorten vlinders die tot nu gelukt zijn om op de foto te krijgen:

Dagpauwoog op Vlinderstruik

Atalanta op Vlinderstuik

Kolibrivlinder op Verbena ‘La France’... onmogelijk te fotograferen

Bruin zandoogje op Wilde marjolein

Koolwitje op Sering, die nu voor de tweede keer bloeit!

Mooi wit op wit, Koolwitje op Damastbloem

Atalanta op Koninginnekruid

Veel Dagpauwogen op Sierui

Gehakkelde aurelia

Kleine vos op Sierui

Citroenvlinder op Sierui

Boomblauwtje op Wilde marjolein

Op Facebook volg ik ecologisch hovenier Wankja Ferguson. Wij hebben vorig jaar aan een excursie van haar meegedaan in Veenhuizen. Er zijn weinig mensen in Nederland die zo veel weten van verschillende soorten bijen en vlinders als zij. Ik leer veel van haar.

Ook lees ik graag haar ongezouten mening over wat instanties en organisaties melden over wat wel of niet goed is betreffende beheer, maaibeleid, voorlichting en insecten. 

In bijvoorbeeld dit artikel zegt zij over de vlinderstruik:

 “Er is werkelijk bijna niet tegen die vervelende vlinderstruik áán te véchten. Een vlinderstruik is een exoot die in een zeer klein gedeelte van het jaar een paar van de meest algemene vlinders aantrekt, het is géén waardplant dus geen voedselplanten voor de rupsen. Dus met alleen maar vlinderstruiken in de tuin, hoe leuk ook, ondersteun je géén énkele vlinder. In België staat deze plant overigens ook als als invasief te boek. De vlinderstruik staat model voor de meeste exoten. Ze ondersteunen niet of nauwelijks onze inheemse fauna.”

Gelukkig heb ik heel veel inheemse soorten planten. Ik heb niet te klagen over het aantal vlinders in mijn tuin, maar na vorig jaar, toen ik wel 90 Distelvlinders in een week telde, is het nu toch wel wat povertjes.
Eentje zag ik op de Wilde marjolein:

Tot slot: Paar weken geleden schrok ik, zie ik een hoornaar? Het blijkt de Hoornaarvlinder te zijn ... en het zijn er twee.

Sesia apiformis